Allah’ın (c.c.) insana verdiği en büyük nimetlerden biri akıldır. Akıl, insanı diğer canlılardan ayıran en temel özelliktir. İnsanı insan yapan en ayırıcı özelliktir akıl. İnsan, aklı sayesinde düşünür, aklını kullanarak seçimlerde bulunur, aklı sayesinde iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı ayırt edebilir.
İrade; sözlükte; seçme, tercih etme, isteme, dileme, arzu etme, meyletme, karar verme demektir. Terim olarak ise irade; aklın düşünüp karar vermesi, yapılması veya yapılmaması eşit olan çeşitli davranışlardan birini beğenip tercih etmesidir. (MEB, Dinî Terimler Sözlüğü, s. 173.)İnsan, kendisine verilen akıl ve irade sayesinde alacağı kararlarda, yapacağı davranış- larda serbest bırakılmıştır. Bunun sonucu olarak da yaptıklarından sorumlu kılınmıştır. Kur’an-ı Kerim’de bu durum şöyle ifade edilmiştir: “Kim hidayet yolunu seçerse bunu ancak kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de doğruluktan saparsa kendi zararına sapmış olur. Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü üstlenmez. Biz, bir peygamber göndermedikçe (kimseye) azap edecek değiliz.” (İsra suresi, 15. ayet.)
İnsanın davranışları zorunlu ve seçime dayalı olmak üzere iki kısımdır. Namaz kılmak, ders çalışmak, arkadaş seçmek, iyi ve kötü davranışta bulunmak insanın özgür iradesiyle yaptığı davranış- lardır. Kişinin bu sorumluluk alanına cüzî irade denir. İnsanın iradesinin dışında olan şeyler de vardır. Kalbinin çalışması, nefes alıp vermesi, sindirim sisteminin çalışması, ne zaman, nerede, hangi anneden doğacağı, hangi ırktan olacağı insanın iradesi dışında gerçekleşen durumlardır. Bu alana ise küllî irade denir.
Cüzî irade: İnsana Allah tarafından verilen özgürlük; dileme, tercih etme kabiliyeti ve bu kabiliyetlerin tekil bir olaya bağlanmasıdır.
Küllî irade: Allah’ın iradesi, ilahi irade demektir. Her şeye hâkim olan, her şeyi içine alan iradedir. Allah’ın istediğini istediği gibi dilemesi ve seçmesi anlamında Allah’ın mutlak ve sınırsız iradesi anlamında kullanılır. (Dinî Terimler Sözlüğü, s.173-174.)
